Wystawa - "KOŚCI ZOSTAŁY RZUCONE" - Starożytne i nowożytne wyroby z kości, rogu i poroża Drukuj Email
piątek, 19 grudnia 2014 00:00

KOŚCI ZOSTAŁY RZUCONE W dniu 18 grudnia 2014 roku w salach Muzeum miało miejsce uroczyste otwarcie wystawy pt. "KOŚCI ZOSTAŁY RZUCONE" - Starożytne i nowożytne wyroby z kości, rogu i poroża. Na wystawie zaprezentowano półwytwory, półprodukty i narzędzia z kości, rogu i poroża oraz narzędzia do ich obróbki, od najstarszych pochodzących ze schyłkowego paleolitu (11-9 tys. p.n. e.), poprzez przedmioty z epoki neolitu, brązu, okresu wpływów rzymskich (4500-400 p.n.e., 0-375 n. e.), wczesne i późne średniowiecze (X-XV w.), okres nowożytny, po wyroby sztuki dawnej od XVIII w. do pocz. XX w.

Na wystawie zaprezentowano również przedmioty będące dziełami sztuki rzemieślniczej od XVIII w. do początku XX w., takie jak sztućce w oprawie z kości słoniowej lub rogu, miniatury malowane na kości słoniowej, tabakiery z kości słoniowej, szylkretu bądź z dodatkiem kości słoniowej, ozdobę - kameę z muszli oraz figurkę z kości słoniowej (Japonia) i 2 rzeźby pochodzące z Azji Północnej i Południowej (XIX w.). Pokazano ponadto przykłady XIX-wiecznej broni z rogowymi rękojeściami, a mianowicie kordelas myśliwski i kindżał. Znalazły też swoje miejsce fragmenty kości mamutów, których używano od ok. 27 - 12 tys. lat p.n.e. do budowy szałasów, a także współczesne trofea myśliwskie.

Kość, róg i poroże były bardzo powszechnymi surowcami w pradziejach. Posiadały doskonałe właściwości fizyczne i chemiczne, dzięki którym przedmioty z nich wykonane były twarde, a jednocześnie sprężyste, co sprawiało, że były wytrzymałe i często używane. Narzędzia kościane i rogowe odgrywały dużą rolę w życiu i gospodarce człowieka. Ich produkcją zajmowali się wyspecjalizowani rogownicy, dawniej nazywani rogodziejami, czyli rzemieślnikami wyrabiającymi naczynia - rogi do picia i proste in-strumenty muzyczne - rogi do grania. Wytwarzali oni również narzędzia rolnicze, środki transportu, broń, ozdoby, przedmioty codziennego użytku. Najczęściej wykorzystywanym materiałem do ich produkcji były kości długie i płaskie, głównie żebra, zwierząt hodowlanych w epoce neolitu, natomiast od epoki brązu zaczęto używać kości zwierząt dzikich, które były bardziej wytrzymałe na działania mechaniczne. Rogownik wybierał określone kości do wytworzenia konkretnego przedmiotu np. żeber używał do wyrobu gładzików, szpil, skrobaczy, a kości śródstopia i śródręcza do produkcji szydeł, natomiast z poroża wykonywał narzędzia kopieniacze, motyki. Zęby zwierzęce znalazły również zastosowanie m. in. do wyrobu ozdób, przedmiotów związanych z kultem.

Surowiec wykorzystywany przez rogownika jest twardy i trudny w obróbce, dlatego najpierw rozłupywał go toporem na mniejsze kawałki, następnie poddawał łamaniu, dłutowaniu, wierceniu, przecinaniu, struganiu i zmiękczaniu. Dokonywał tego poprzez długotrwałe (od 2 do 6 tygodni) moczenie półsurowca w kwaśnym mleku, skwaśniałym wywarze liści szczawiu, naturalnym occie powstałym w procesie fermentacji owoców, czy kwasie z kiszonych ogórków lub kapusty. Po zmiękczeniu kość jest łatwa w obróbce, gdyż posiada twardość drewna. Można ją ciąć, wyginać, wiercić w niej otwory, piłować. Jednakże proces ten był odwracalny, dlatego obróbka kości i rogu musiała przebiegać szybko, ponieważ surowiec wyjęty z kwasu twardnieje po 2 - 3 godzinach.

Do obrabiania kości, rogu i poroża używano narzędzi wykonanych z krzemienia, kamienia, kości, miedzi, żelaza. Półsurowiec przepoławiano siekierami, dłutami, rylcami, otwory wykonywano za pomocą kościanych, miedzianych i żelaznych dłut, rylców i wiertników krzemiennych. Podłużne rowki ryto rylcami lub narzędziami z retuszem zębatym. Do szlifowania obrobionych przedmiotów wykorzystywano osełki, gładziki i kamienie szlifierskie. Końcowy etap obróbki wyrobów z kości, rogu i poroża polegał na zdobieniu i polerowaniu danego przedmiotu skórą z dodatkiem popiołu, piasku, a następnie natłuszczaniu.

Zgromadzone na wystawie eksponaty pochodzą ze zbiorów: Muzeum Lubelskiego w Lublinie, Muzeum Ziemi Chełmskiej im. W. Ambroziewicza w Chełmie, Muzeum im. ks. St. Staszica Hrubieszowie, Muzeum Regionalnego im. J. Petera w Tomaszowie Lubelskim, Muzeum Zamojskiego w Zamościu, Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie i zbiorów prywatnych. Wystawę wzbogacono planszami przedstawiającymi m. n. kości zwierzęce jelenia najczęściej wykorzystywane do wyrobu narzędzi, sposób wykorzystania poroża jelenia do produkcji narzędzi, kościane przekłuwacze, rogowe narzędzia plecionkarskie, paleolityczne wyroby z kości i poroża.

 

Elżbieta Sobczuk