Otwarcie wystawy - Orzeł Biały. Herb Państwa Polskiego. Drukuj Email
piątek, 29 kwietnia 2016 00:00

Orzeł Biały. Herb Państwa Polskiego. 27 kwietnia br. w siedzibie Muzeum miało miejsce otwarcie wystawy zorganizowanej w związku z 1050. rocznicą Chrztu Polski, pt. "Orzeł Biały. Herb Państwa Polskiego. Od średniowiecza do współczesności." Wystawa ma za zadanie przybliżenie dziejów polskiego herbu poprzez prezentację wizerunków Orła Białego na monetach, drukach, odznaczeniach, grafikach, dokumentach, sztandarach od średniowiecza po współczesność. Historia herbu państwa polskiego sięga okresu wczesnego średniowiecza. Natomiast badania nad polskim orłem rozpoczęły się w końcu XIX stulecia i od tego czasu wysunięto kilka hipotez, jaka jest jego geneza i od kiedy orzeł stał się symbolem dynastii piastowskiej.

 

Niektórzy, jak Henryk Łowmiański czy Sylwiusz Mikucki uważają, że był on znakiem rodowym Piastów już w czasach Bolesława I Chrobrego. Inni przesuwają ten moment na XIII stulecie. W okresie rozbicia dzielnicowego orzeł stał się symbolem przywrócenia jedności państwa.

Wg legendy, jaką zapisał w swej kronice Wincenty Kadłubek, cztery orły z czcią strzegły rozczłonkowanych zwłok biskupa Stanisława, późniejszego świętego, który został zamordowany na rozkaz króla Bolesława Śmiałego, przed innymi ptakami. Na oczach zdumionych ludzi wszystkie członki świętego męczennika w cudowny sposób zrosły się. W "Żywocie św. Stanisława" zapisano, iż tak jak zrosło się ciało świętego, tak też przywrócona zostanie jedność Królestwa Polskiego.

Orzeł był bardzo popularnym w średniowieczu symbolem. Jak zauważył Alfred Znamierowski: "Już na początku okresu heraldycznego najbardziej rozpowszechnionymi godłami herbowymi był lew i orzeł". W Polsce na co słusznie zwrócił uwagę Zenon Piech - "wprowadzenie orła jako godła herbowego było poprzedzone intensywnym używaniem symbolu ptaka w numizmatyce XII wieku [...]" i "zanim orzeł jako godło herbowe trafił na pieczęcie książęce, przechodził na monetach wstępny proces heraldyzacji". Najstarszy znany wizerunek orła występuje na pieczęci księcia opolskiego-raciborskiego Kazimierza I z lat 1222-1230. Z tego samego okresu (1224 rok) pochodzi orzeł widniejący na pieczęci księcia śląskiego, krakowskiego i wielkopolskiego Henryka II Pobożnego. Najstarszy wizerunek orła w koronie, jako godła herbowego polskiego państwa znajduje się natomiast na pieczęci majestatowej Przemysła II z 1295 roku.

Akt koronacji Przemysła II na króla otworzył nowy rozdział w dziejach Orła Białego (odtąd przyozdobionego koroną), który z herbu osobistego i rodowego dynastii Piastów staje się herbem Królestwa Polskiego. Po symbol Orła Białego sięgali następni władcy tj. Wacław II czeski oraz Władysław I Łokietek. W okresie panowania Kazimierza III Wielkiego Orzeł Biały jest zarówno herbem Korony Królestwa Polskiego, jak i herbem dynastycznym i osobistym króla. Po zawarciu unii Korony i Litwy i pojawieniu się czteropolowego herbu Królestwa z Orłem i Pogonią, Orzeł Biały zachował swój autonomiczny byt m.in. w ceremoniale dworskim i państwowym, będąc znakiem tożsamości polskiego króla oraz Królestwa, które on uosabiał. Za Zygmunta I Starego oraz jego syna Zygmunta II Augusta pojawiają się inicjały królów na piersi orła lub przeplatane przez jego pierś i skrzydła. W okresie panowania królów elekcyjnych na piersi Orła Białego umieszczane są ich herby rodowe i dynastyczne. W tym okresie Orzeł Biały w różnych stylizacjach heraldycznych i odmianach na pieczęciach, chorągwiach, monetach, medalach, tkaninach, drukach, urzędowych, broni, sprzętach liturgicznych itp. Rzeźbiony jest również w kamieniu ozdabiając nagrobki królów oraz najważniejsze budowle. W 1705 roku August II ustanowił Order Orła Białego do dzisiaj będącego najwyższym polskim odznaczeniem.

Wraz z trzecim rozbiorem i zniknięciem Rzeczypospolitej z mapy politycznej Europy, znikł także orzeł, pojawiając się na krótko w okresie Księstwa Warszawskiego razem z herbem Wettynów. Występował jedynie przez jakiś czas w herbie Królestwa Polskiego oraz Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W okresie Księstwa Warszawskiego pojawił się orzeł na tarczy amazonek, jako typ orła wojskowego, który był wykorzystywany przez Wojsko Polskie w latach 1815-1831. W okresie Powstania Listopadowego Sejm ustanowił nowy herb. Na dwudzielnej tarczy zwieńczonej koroną widniały obok siebie Orzeł Biały i Pogoń. W okresie Powstania Styczniowego pojawił się nowy herb. Na tarczy trójpolowej znalazły się natomiast Orzeł, Pogoń oraz wizerunek Archanioła Michała patrona ziem ruskich.

W latach I wojny światowej, kiedy zaistniała szansa na odzyskanie przez Polskę niepodległości Orzeł Biały w różnych odmianach pojawił się zarówno jako znak rozpoznawczy polskiego żołnierza, jak i był wykorzystywany jako symbol przez niepodległościowe organizacje społeczne i polityczne. Orzeł Związku Strzeleckiego oraz polskich Legionów na czele których stanął Józef Piłsudski nie posiadał korony. Odrodzona po ponad stu dwudziestu latach niewoli Polska przyjęła Orła Białego w koronie zamkniętej z krzyżem za swój herb. W dniu 1 sierpnia 1919 roku polski parlament zatwierdził herb i inne znaki państwowe, w tym symbole sił zbrojnych. W 1927 roku wprowadzono nowy wzór orła państwowego w koronie otwartej. Zaprojektował go prof. Zygmunt Kamiński.

W okresie II wojny światowej Orzeł Biały i flaga biało-czerwona były symbolami walki narodu polskiego o niepodległość. Rząd polski na uchodźctwie i Polskie Siły Zbrojne na zachodzie oraz struktury cywilne i wojskowe w okupowanym kraju używały symboli z okresu międzywojennego. Tych samych symboli używali żołnierze podziemia antykomunistycznego w latach 40-tych i 50-tych. Własny wzór orła bez korony był używany w komunistycznej partyzantce tj. Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. XIX-wieczny wizerunek orła (bez korony) powstałego wg projektu Zygmunta Vogla z grobowca Władysława Hermana wykorzystała Janina Broniewska dla tworzonej w ZSRR 1 dywizji piechoty im. T. Kościuszki pod dowództwem płk. Zygmunta Berlinga. Jego wizerunek pojawił się na sztandarach m.in. dywizji kościuszkowskiej, Manifeście PKWN oraz pierwszych powojennych banknotach. Jednak z drugiej strony niechętnie noszony był przez żołnierzy, którzy nazywali go "kuricą" i woleli orła przedwojennego, nawet jeżeli trzeba było odłamać koronę. Polscy komuniści także nie byli nim chyba zachwyceni, gdyż jeszcze w 1944, wprowadzono orła nawiązującego do wz. 1927, ale bez korony. W następnych latach ?toczyły się dyskusje? na temat wizerunku Orła Białego jako godła Polski Ludowej. Ostatecznie dopiero w 1955 roku dekret Rady Państwa zatwierdził oficjalnie wzór orła bez korony wzorowanego na przedwojennym projekcie Zygmunta Kamińskiego, który z niewielkimi zmianami w 1980 roku obowiązywał do końca PRL-u. Rok później prezydent RP na uchodźctwie August Zaleski wydał dekret o zmianie herbu. Do korony dodano krzyż.

W 1990 roku polski parlament uchwalił ustawę, w której wprowadzono nowy wzór orła państwowego, tym razem z koroną, nawiązującego wyraźnie do orła wz. 1927. Jego autorem był Andrzej Heidrich, znany m.in. jako projektant polskich banknotów. On również zaprojektował nowy wzór orła dla Wojsk Lądowych, Marynarki Wojennej oraz Lotnictwa Wojskowego Sił Zbrojnych RP.

Wystawa, na której można zobaczyć ponad dwieście obiektów została przygotowana w większości w oparciu o zbiory własne (149 obiektów) oraz wypożyczenia: z Muzeum Lubelskiego w Lublinie (54 muzealia) i od osób prywatnych (3 obiekty). Najstarsze prezentowane eksponaty to monety średniowieczne z okresu panowania: Władysława Hermana, Bolesława Krzywoustego oraz Bolesław Kędzierzawego, na których nie ma jeszcze orła, ale jest już symbol chrześcijaństwa, czyli krzyż. Najwcześniejszy obiekt, na którym widnieje wizerunek Orła Białego to półgrosz koronny Kazimierza II Wielkiego. Na ekspozycji można zobaczyć również monety władców z dynastii Jagiellonów oraz królów elekcyjnych, na których oprócz polskiego orła pojawia się herb Litwy - Pogoń. Prezentowane są również wizerunki orła na grafikach z przełomu XVI/XVII stulecia ukazujących ówczesne stolice państwa polsko litewskiego Kraków i Warszawę, czy na kaflu piecowym z początku XVII wieku, znalezionym na terenie zamku w Krupem niedaleko Krasnegostawu. XVIII stulecie reprezentują m.in. dwa starodruki oraz dokument z kancelarii Stanisława Augusta Poniatowskiego. Okres po trzecim rozbiorze dokumentują m.in. monety z okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Zobaczyć można również monety Rządu Narodowego bite w czasie Powstania Listopadowego. Na ekspozycji znalazły się również zabytki z okresu Powstania Styczniowego np. proporczyk oddziału powstańczego. Na wystawie bogato reprezentowany jest XX wiek tj. począwszy od I wojny światowej (m.in. orły polskich formacji wojskowych, druki ulotne organizacji społecznych), poprzez dwudziestolecie międzywojenne (m.in. sztandary, orły Wojska Polskiego, odznaczenia, odznaki, znaczki), II wojnę światową (m.in. orły wojskowe), okres PRL-u (m.in. sztandary) i III RP (sztandar NSZZ Solidarność "Ziemi Krasnostawskiej").

Wystawa będzie czynna do 31 sierpnia 2016 r.